Ο κορωναϊός, κορωνοϊός, κορονοϊός
ή όπως αλλιώς θέλετε να τον πείτε στην Ελλάδα

Περίληψη

Ο κορωναϊός στην πρώτη φάση είχε λίγα κρούσματα και απώλειες, ενώ και η γεωγραφική διασπορά του δεν ήταν ευρεία. Το σκληρό lockdown που επιβλήθηκε τον Μάρτιο 2020 οδήγησε στο προσωρινό τέλος της επιδημίας στην χώρα. Όμως το άνοιγμα της τουριστικής αγοράς για όλες τις χώρες άρχισε να φέρνει σταθερά πάνω από 23 εισαγόμενα κρούσματα ημερησίως. Η κατάσταση επιδεινώθηκε με την άφιξη εργατών γης πρώτα για την συγκομιδή ροδακίνων στην Βόρεια Ελλάδα και αργότερα ελιάς στην Νότια. Η ύπαρξη ενός ενεργού φοιτητικού πληθυσμού άνω των 120 χιλιάδων ατόμων στην πόλη της Θεσσαλονίκης, μαζί με την χαλάρωση των μέτρων προφύλαξης, λόγω κοπώσεως αλλά και λόγω άνθησης των θεωριών συνωμοσίας, οδήγησαν σε ραγδαία άνοδο των ημερησίων κρουσμάτων εκεί. Επακόλουθο ένα δεύτερο lockdown, όμως αυτήν τη φορά ο ιός έχει διασπαρεί σε όλη την επικράτεια και οι θάνατοι είναι πλέον πολλοί. Το πανελλαδικό κλείδωμα μένει να δούμε εάν θα οδηγήσει σε σύντομη ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης ή εάν αυτή θα ακολουθήσει ανεξάρτητη πορεία.

Πρώτη φάση

Τα πρώτα επιβεβαιωμένα κρούσματα κορωναϊού (ιός κορώνας - corona virus - COVID-19) ήταν στις 26 Φεβρουαρίου 2020 ενώ ο πρώτος νεκρός καταγράφηκε στις 11 Μαρτίου 2020. Η σιγμοειδής καμπύλη αθροιστικής ανάπτυξης των κρουσμάτων είχε σημείο καμπής (μέθοδος EDE, [1], [2]) την 1η Απριλίου και "οριζοντιώθηκε" φτάνοντας το μέγιστο του πρώτου κύκλου στο τέλος Μαΐου, δείτε Σχήμα:

Συνολικά κρούσματα 1ης φάσης

Η αντίστοιχη σιγμοειδής των απωλειών είχε σημείο καμπής 8 ημέρες αργότερα, αλλά έκανε σχεδόν ένα μήνα για να οριζοντιωθεί, δείτε Σχήμα:
Συνολικές απώλειες 1ης φάσης

Αυτό είναι ένα επιβεβαιωμένο χαρακτηριστικό του κορωναϊού, η υστέρηση δηλαδή ανάμεσα στην κορύφωση των κρουσμάτων και των απωλειών, παρατηρήσιμο σε όλες τις χώρες.

Το πρώτο κύμα δεν ήταν ιδιαίτερα έντονο κυρίως διότι δεν υπήρχε τουριστικό ρεύμα προς την Ελλάδα τον Μάρτιο. Οι κύριες συρροές προήλθαν από ένα ταξίδι στους Αγίους Τόπους και από την έκθεση MIFUR 20-23/2/2020 στο Μιλάνο. Παρόλα αυτά αποφασίστηκε ένα σκληρό lockdown από τις 23/3 έως τις 4/5 το οποίο κατάφερε πρακτικά να μηδενίσει τα κρούσματα. Βέβαια η "σκληρότητα" του κλειδώματος είχε και κάποιες αρνητικές κοινωνικές επιπτώσεις, όπως φάνηκε τους επόμενους μήνες.

Καταρχήν η έλλειψη διασποράς κρουσμάτων κορωναϊού ανά την χώρα δημιούργησε σε πολλούς την αίσθηση "ανυπαρξίας" αυτού, αρκετοί Έλληνες αναρωτιόντουσαν, ιδιωτικά ή δημόσια, "\textit{πόσος κορωναϊός υπάρχει εκεί έξω τελικά}". Η απάντηση δυστυχώς δόθηκε επτά μήνες μετά, όταν οι νεκροί ξεπέρασαν τους 100 ημερησίως. Η αυστηρή πολιτική του Μαρτίου οδήγησε σε κόπωση χωρίς λόγο του πληθυσμού με επακόλουθο την υπερβολική χαλάρωση όταν αντικειμενικά αυξήθηκαν τα κρούσματα το καλοκαίρι λόγω τουρισμού. Για να το πούμε χρησιμοποιώντας μια λαϊκή αφήγηση, επειδή ο "βοσκός" φώναζε συνέχεια "λύκος, λύκος" χωρίς να υπάρχει στ' αλήθεια, όταν τελικά ήρθε ο "λύκος--κορωναϊός", τότε κανείς δεν άκουσε τις φωνές του "βοσκού".

Έγινε πολύς λόγος για τον περιώνυμο ενεργό αριθμό αναπαραγωγής Rt, αλλά ουδένα γράφημα παρουσιάστηκε δημόσια από τις επίσημες αρχές. Δείτε στο επόμενο Σχήμα την εξέλιξή του μέχρι το τέλος του πρώτου κύματος (με την χρήση του [3]) όπου φαίνεται καθαρά πως η επιδημία είχε ήδη ελεγχθεί πριν το Πάσχα κι επίσης ουδεμία δυσμενής αλλαγή επήλθε με το σταδιακό άνοιγμα της οικονομίας.

Rt 1ης φάσης

Είναι φανερό λοιπόν πως εάν δεν υπάρχει ο ιός στην κοινότητα κι εάν δεν υπάρχουν εισαγόμενα κρούσματα, τότε δεν έχουμε διάδοση, οιαδήποτε κι αν είναι η συμπεριφορά του κοινού. Οι επικοινωνιακές ακρότητες που παρουσιάστηκαν εκ μέρους των "ειδικών" μάλλον είχαν να κάνουν με την ανάγκη προσωπικής δημοσιότητας και όχι με την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών.

Καλοκαιρινό διάλειμμα

Αφού λοιπόν εξέλιπε οποιαδήποτε εσωτερική εστία μετάδοσης του ιού, άνοιξε τελικά πλήρως η χώρα τα σύνορά της με το εξωτερικό, ώστε να ανοίξει και ο πολυπόθητος τουρισμός, η λεγόμενη "ατμομηχανή της ελληνικής οικονομίας" (αυτή που διαδέχθηκε την οικοδομή των παλαιοτέρων χρόνων). Αρχικά υπήρξαν προτάσεις για αυστηρό άνοιγμα με είσοδο μόνον όσων παρουσιάζουν αρνητικό τεστ, αλλά γρήγορα αυτό εγκαταλείφτηκε χάριν ενός αγνώστων λοιπών στοιχείων αλγορίθμου δειγματοληπτικής επιλογής τουριστών προς έλεγχο, ονόματι "EVA". Δεδομένου ότι σε ολόκληρο τον υπόλοιπο κόσμο ο κορωναϊός εκάλπαζε και δεδoμένου ότι στα Βαλκάνια είχε ήδη αρχίσει το δεύτερο κύμα, η ανωτέρω επιλογή μάλλον υπήρξε εξαιρετικά άστοχη υπό το πρίσμα διατήρησης της δημόσιας υγείας.

Δείτε στο Σχήμα πως οι νεκροί άρχισαν ξανά να αυξάνονται μετά το άνοιγμα των συνόρων:

Θερινές απώλειες

ενώ στο Σχήμα μπορείτε να δείτε πόσο ψηλά ήταν ο δείκτης μετάδοσης το ίδιο διάστημα.
Θερινό Rt

Ενδεχομένως εάν είχε υπάρξει μία ισχυρή χρηματική επιδότηση για τον εσωτερικό τουρισμό αποκλειστικά προς Έλληνες, χωρίς άνοιγμα των συνόρων, τότε δεν θα είχαμε την υγειονομική καταστροφή του Νοέμβρη, ενώ και τα έσοδα δεν θα είχαν μειωθεί δραματικά, δεδομένου ότι οι Έλληνες τουρίστες είναι εξαιρετικά καταναλωτικοί στις διακοπές τους. Δοθέντος επιπλέον ότι η μεγάλη εταιρία πώλησης τουριστικών πακέτων TUI δεν πρόκειται να εξοφλήσει τους ξενοδόχους πριν τον Μάρτιο του 2021, είναι σαφές πως το όποιο οικονομικό όφελος από την εισροή κεφαλαίων καθίσταται οριακό συγκριτικά με την υγειονομική ζημία που επήλθε.

Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα είναι αυτό του ελέγχου για ύπαρξη COVID-19 στους χιλιάδες εργάτες γης που ήρθαν στους νομούς Πέλλας και Ημαθίας αρχικά καθώς και σε άλλους νομούς αργότερα, για συγκομιδή στους οπωρώνες. Έχουν υπάρξει καταγγελίες για ύπαρξη κυκλώματος διακίνησης πλαστών αρνητικών τεστ, κάτι που οδήγησε στο κλείσιμο της συνοριακής διάβασης Κρυσταλλοπηγής το Νοέμβριο.

Άρνηση

Φυσικά πρέπει να αναφέρουμε την άρνηση εκ μέρους της ελληνικής κοινωνίας να παραδεχθεί ότι: (α) ο κορωναϊός υπάρχει, (β) είναι εξαιρετικά θανατηφόρος και (γ) απαιτούνται μέτρα για τον περιορισμό της μετάδοσής του. Υπάρχουν αρκετές διαβαθμίσεις άρνησης και μπορούν να ταξινομηθούν συνοπτικά ως ακολούθως:

  1. Οι ολικοί αρνητές του κορωναϊού: "ο ιός δεν υπάρχει και όλα είναι μία παγκόσμια συνωμοσία για τον έλεγχο του πληθυσμού της γης"
  2. Οι υποβαθμιστές της επικινδυνότητας "υπάρχει ο ιός αλλά δεν είναι παρά μία ακόμη γριπούλα κι επίσης γίνεται υπερεκτίμηση των νεκρών"
  3. Οι αρνητές του κλεισίματος: "τα lockdowns δεν ωφελούν και απλά γίνονται για να εξαερωθεί η οικονομία, να εξαθλιωθεί οικονομικά ο πληθυσμός, πάντα με απώτερο σκοπό τον έλεγχο αυτού"
  4. Οι αρνητές χρησιμότητας της μάσκας: "η μάσκα δεν εμποδίζει την μετάδοση του ιού, αλλά προξενεί διάφορες βλάβες λόγω της χαμηλής οξυγόνωσης που προκαλεί η χρήση της"
  5. Οι θεωρούντες την μάσκα μέσο εξανδραποδισμού: "η μάσκα χρησιμοποιείται για την ταπείνωση του κοινού μέσα από την απόκρυψη του προσώπου με σκοπό την μετατροπή του σε έναν ομογενή κοινωνικό χυλό"
  6. Οι οπαδοί του κοινωνικού πειράματος: "ο ιός ρίχτηκε επίτηδες στη Θεσσαλονίκη για να μελετηθεί η αντίδραση του πληθυσμού, ώστε να σχεδιαστούν αποτελεσματικότεροι τρόποι ελέγχου στο μέλλον"
  7. Οι οπαδοί του Σουηδικού μοντέλου: "δεν χρειάζεται να κάνουμε τίποτα αφού η Σουηδία τα πάει μια χαρά!"

Δεν θα αναλυθεί η κάθε κατηγορία άρνησης ξεχωριστά γιατί κάτι τέτοιο θα απαιτούσε την συγγραφή ενός άρθρου ανά περίπτωση, όμως πρέπει να τονίσουμε ότι όλες μαζί συνετέλεσαν στην γενικότερη χαλάρωση και την μη τήρηση στοιχειωδών μέτρων προφύλαξης, ιδίως σε χώρους εργασίας και διασκέδασης, με αποτέλεσμα συρροές κρουσμάτων σε διάφορες περιοχές της χώρας το καλοκαίρι και το φθινόπωρο.

Δεύτερη φάση

Η δεύτερη φάση όσον αφορά τους νεκρούς παρουσιάζεται ανάγλυφα στο Σχήμα, όπου η καμπύλη συνολικών απωλειών δείχνει να ανέρχεται χωρίς κανένα ίχνος κάμψης.

Συνολικές απώλειες 2ης φάσης

Είναι φανερό πως τώρα πλέον υπάρχει κύμα κορωναϊού στην Ελλάδα, ενώ η περιπέτεια του Μαρτίου φαντάζει εξαιρετικά ήπια. Στην παρούσα φάση ο δείκτης μετάδοσης είναι αταθερά πάνω από το 1, δείτε Σχήμα.
Rt 2ης φάσης

Ο αριθμός των εβδομαδιαίων τεστ ανά 100Κ κατοίκους έχει αυξηθεί πολύ πάνω από το όριο των 300 που έχει θέσει το ECDC για να συμπεριλαβει μία χώρα στους χάρτες του ενώ ο αντίστοιχος δείκτης θετικότητας είναι κι αυτός πολύ πάνω από το 4\% που είναι το "πράσινο όριο", δείτε χρονική εξέλιξη στο Σχήμα.
Εβδομαδιαίος αριθμός τεστ ανά 100Κ και δείκτης θετικότητας

Ένας δείκτης που χρησιμοποιείται ευρέως από το {\lat ECDC} για να βαθμολογήσει τις χώρες είναι ο συνολικός αριθμός επιβεβαιωμένων κρουσμάτων (ή θυμάτων) τις τελευταίες 14 ημέρες ανά 100Κ πληθυσμού. Εάν κάνουμε αυτή την απλή ανάλυση για την Ελλάδα βλέπουμε στο Σχήμα ότι το δεύτερο κύμα είναι εξαιρετικά σφοδρότερο από το πρώτο κι επίσης παρατηρούμε ότι υπάρχει πολύ μικρή χρονική υστέρηση ανάμεσα στις καμπύλες κρουσμάτων--νεκρών, μόλις μία εβδομάδα. Αυτό δείχνει πως όταν προσβάλλονται οι πλέον ευάλωτες κατηγορίες πληθυσμού (ομάδες υψηλού κινδύνου, άτομα με υποκείμενα νοσήματα) τότε η ενδεχόμενη αρνητική έκβαση είναι εξαιρετικά σύντομη.

Συνολικά κρούσματα, θάνατοι ανά 100Κ τις τελευταίες 14 ημέρες

Ο πιο ανησυχητικός δείκτης είναι αυτός των νέων εισαγωγών στις ΜΕΘ ανά εβδομάδα και 100Κ ο οποίος αυξάνεται εκθετικά, δείτε Σχήμα, από όπου φαίνεται ότι το ελληνικό σύστημα υγείας φτάνει στα όριά του μέσα στον Νοέμβριο του 2020.

Εβδομαδιαίος αριθμός νέων εισαγωγών σε ΜΕΘ ανά 100Κ και σε απόλυτο αριθμό

Εκτίμηση με βάση το ιστορικό ομοειδών χωρών

Για να εκτιμήσουμε την πορεία από εδώ και πέρα θα πρέπει να μελετήσουμε άλλες χώρες, ομοειδείς προς την Ελλάδα, τόσο σε πληθυσμό, όσο και σε ευρύτερα χαρακτηριστικά, γεωγραφικά, οικονομικά και συμπεριφορικά. Μία τέτοια χώρα είναι το Ισραήλ, δεδομένου ότι έχει παραπλήσιο πληθυσμό (8519373), βρίσκεται στην Μεσόγειο, έχει παρόμοιο κλίμα και κατοίκους με εξίσου δυτικό τρόπο σκέψης όπως οι Έλληνες. Η πρώτη φάση βρήκε το Ισραήλ με σχετικά μικρό αριθμό συνολικών απωλειών (285 στο τέλος Μαΐου 2020), υπήρξε ένα διάστημα θερινής χαλάρωσης και κατόπιν οι νεκροί άρχισαν να αυξάνονται αρκετά περίπου από τις 11 Ιουλίου. Η χώρα αναγκάστηκε να κάνει δεύτερο {\lat lockdown} στις 18 Οκτωβρίου και τώρα δείχνει να έχει ολοκληρώσει την δεύτερη φάση, δείτε Σχήμα όπου φαίνεται και το σημείο καμπής του δεύτερου κύκλου στις 7/10.

2η φάση COVID-19 στο Ισραήλ

Εάν συγκρίνετε τα Σχήματα των δευτέρων φάσεων Ελλάδας-Ισραήλ, θα δείτε ότι υπάρχουν αρκετές ομοιότητες: (α) οι δύο χώρες είχαν ολοκληρώσει τον πρώτο κύκλο σχετικά επιτυχώς με λίγες συγκριτικά απώλειες (β) υπήρξε θερινή χαλάρωση με μικρή αλλά υπαρκτή αύξηση θανάτων (γ) η κατάσταση κάποια στιγμή "ξέφυγε" και έγινε δεύτερο lockdown. Μένει να δούμε εάν και στην Ελλάδα το κλείσιμο θα έχει την ίδια επιτυχία όπως στο Ισραήλ.

Βέβαια υπάρχουν και άλλες διαφορές ανάμεσα στις δύο χώρες, λχ το Ισραήλ ουσιαστικά δείχνει να βρίσκεται τώρα στο τρίτο κύμα εάν λάβουμε υπόψιν το κριτήριο των σωρευτικών κρουσμάτων--θυμάτων ανά 100Κ τις τελευταίες 14 ημέρες, δείτε το επόμενο Σχήμα.

Συνολικά κρούσματα, θάνατοι ανά 100Κ τις τελευταίες 14 ημέρες στο Ισραήλ

και συγκρίνετέ το με το αντίστοιχο Σχήμα της Ελλάδας, από όπου φαίνεται ότι: (α) το Ισραήλ ξεπέρασε το "κόκκινο όριο των 150" του ECDC στις 11/7 και είχε μια δεύτερη κορύφωση κρουσμάτων στο τέλος Ιουλίου (β) η τρίτη κορύφωση έγινε μια εβδομάδα πριν το δεύτερο κλείσιμο. Υπάρχει επίσης ομοιότητα στον χρόνο μεταξύ των μεγίστων των καμπυλών κρουσμάτων--απωλειών που είναι 8 ημέρες όπως και στην Ελλάδα.

Μία άλλη χώρα η οποία παρουσίαζει εξαιρετική ομοιότητα με την Ελλάδα είναι η Κροατία, η οποία καίτοι έχει περίπου τον μισό πληθυσμό της Ελλάδας, έχει σε απόλυτους αριθμούς αντίστοιχες απώλειες ενώ και οι ημερομηνίες έναρξης και κορύφωσης των κύκλων είναι ταυτόσημες μέχρι στιγμής, δείτε Σχήμα.

2η φάση COVID-19 στην Κροατία

Η σύμπτωση δεν είναι τυχαία, δεδομένου ότι και οι δύο χώρες μοιράζονται τις ίδιες πηγές τουριστικών εισροών ως έχουσες παρόμοιο τουριστικό προϊόν. Βέβαια προς το παρόν η Κροατία δεν έχει εφαρμόσει lockdown και έτσι η σύγκριση μεταξύ των δύο χωρών δεν μπορεί να συνεχιστεί.

Συζήτηση

Από την παρουσίαση της χρονικής εξέλιξης διαφόρων μεγεθών σχετιζομένων με τον κορωναϊό προκύπτει ότι στην πρώτη φάση είχαμε κάποια σποραδικά κρούσματα που δεν μπορούν να χαρακτηριστούν επιδημία, το καλοκαίρι ο τουρισμός δεν άνοιξε με αυστηρές δικλείδες ασφαλείας, επίσης οι εργάτες γης εισήλθαν ουσιαστικά χωρίς έλεγχο και τέλος υπήρξε μεγάλη διάδοση των επιχειρημάτων άρνησης του ιού καθώς και των θεωριών συνωμοσίας ανά την επικράτεια και ιδιαιτέρως στην περιοχή της Θεσσαλονίκης. Ως αποτέλεσμα της άρνησης αλλά και της κοπώσεως από την υπερ-καμπάνια του Μαρτίου, υπήρξε χαλάρωση και φτάσαμε να έχουμε πάνω από 100 νεκρούς το Νοέμβριο.

Οι εκτιμήσεις για τον αναμενόμενο αριθμό κρουσμάτων και απωλειών από τον κορωναϊό βασίζονται στα λεγόμενα \textit{επιδημιολογικά μοντέλα}, τα οποία υιοθετούν ένα συγκεκριμένο τρόπο για να ποσοτικοποιήσουν την διαδικασία από την προσβολή στον ιό μέχρι την όποια έκβαση, ανάρρωση η θάνατο. Όμως η μέχρι τώρα εμπειρία έχει δείξει ότι δεν αποδείχθηκαν καθόλου επιτυχή γιατί είτε υπερεκτίμησαν είτε υποεκτίμησαν την εξέλιξη του φαινομένου. Τα αίτια αυτής της αποτυχίας αναλύονται σε σχετικό άρθρο [4] όπου παρουσιάζεται και ένας νέος τρόπος προσέγγισης, βασισμένος στην απλή παρατήρηση της ταυτόχρονης ύπαρξης σημείου καμπής στην αθροιστική καμπύλη ("σιγμοειδή") όταν εμφανίζεται το μέγιστο στην καμπύλη ημερησίων συμβάντων ("καμπάνα"), δείτε Σχήμα.

Καμπύλες ημερησίων ("καμπάνα") και σωρευτικών ("σιγμοειδής") συμβάντων

Επειδή ο κορωναϊός μέχρι στιγμής έχει εμφανίσει έως και τρία κύματα σε κάποιες χώρες, λχ στην Σερβία, δείτε Σχήμα.

Οι 3 κύκλοι κορωναϊού στην Σερβία ως σιγμοειδείς καμπύλες

επίσης δείτε Σχήμα
Οι 3 κύκλοι κορωναϊού στην Σερβία / 100Κ / 14 ημέρες

είναι απολύτως απαραίτητη η Ανάλυση Σημείου Καμπής (Inflection Point Analysis) για την ασφαλή εκτίμηση τόσο της τρέχουσας θέσης στον κύκλο, όσο και του συνολικού αναμενόμενου αποτελέσματος στην λήξη αυτού. Η ύπαρξη σημείου καμπής στις καμπύλες συνολικών κρουσμάτων ή απωλειών είναι ένα αξιόπιστο κριτήριο για εκτιμήσεις οι οποίες δεν προυποθέτουν την υιοθέτηση κάποιου επιδημιολογικού υποδείγματος.

Αναφορές

  1. Demetris T. Christopoulos. "Developing methods for identifying the inflection point of a convex/concave curve". In: arXiv.org (2012). url:http://arxiv.org/abs/1206.5478.
  2. Demetris T Christopoulos. "On the Efficient Identification of an Inflection Point". In: International Journal of Mathematics and Scientificc Computing (ISSN: 2231-5330) 6.1 (June 2016). url: https://veltech.edu.in/wp-content/uploads/2016/04/Paper-04-2016.pdf.
  3. Anne Cori. "EpiEstim: Estimate Time Varying Reproduction Numbers from Epidemic Curves". R package version 2.2-3. 2020. url: https://CRAN.R-project.org/package=EpiEstim.
  4. Demetris T Christopoulos. "A Novel Approach for Estimating the Final Outcome of Global Diseases Like COVID-19". In: medRxiv (2020). doi:10.1101/2020.07.03.20145672.